Statenjachten zijn gedurende 2 eeuwen een opvallende verschijning geweest op de
Nederlandse wateren. Het statenjacht is voortgekomen uit het oorlogsjacht, een handzaam en snelvarend schip dat o.a. in de 80-jarige oorlog met succes werd gebruikt in de strijd in de Zeeuwse wateren tegen de grotere Spaanse oorlogsschepen. In 1595 liet de Admiraliteit van de Maze (Rotterdam) een oorlogsjacht bouwen ten dienste van Prins Maurits. Dit jacht kan beschouwd worden als de voorloper van het statenjacht. Bij latere schepen maakte de oorlogstaak geleidelijk plaats voor een meer representatieve functie. Zij werden rijkelijk versierd met beeldsnijwerk en op het achterdek verscheen een opbouw, het voor statenjachten zo kenmerkende paviljoen, bedoeld om de gasten aan boord een zo aangenaam mogelijk verblijf te bieden. Aanvankelijk was dit paviljoen niet meer dan een met doeken bekleed raamwerk. Het werd de tent genoemd, een aanduiding voor het paviljoen die lang gehandhaafd is gebleven.
H.C.Vroom: de aankomst van Walraven II bij het kasteel Batenstein in Vianen
Aan het oorlogsjacht herinneren nog de platte spiegel met bovenop een grote lantaarn, de scheg aan de voorsteven, vaak voorzien van een galjoen met een gekroonde leeuw als schegbeeld, en de omkranste geschutspoorten in de zijden. Met het oog op het varen in ondiepe binnenwateren kreeg het schip zijzwaarden.
De vorm van de romp is gedurende twee eeuwen nagenoeg onveranderd gebleven. De versiering met beeldsnijwerk volgde de gangbare stijl van de tijd. Het paviljoen had aanvankelijk aan de zijkant vier vlakke ramen met daartussen panelen of pilaren. In de 18e eeuw werd dit vervangen door een uitgebouwd kozijn in de vorm van een erker.
De helmstok bewoog in een ruimte tussen het dek en de zwevende vloer van het paviljoen. Door de helmstok over het dak van het paviljoen te voeren kon het paviljoen worden verlaagd, wat zorgde voor minder windvang en de vaareigenschappen ten goede kwam.
W.Gruyter Jr.: statenjacht met verlaagd paviljoen, op de spiegel het wapen van de stad Utrecht
In 1660 werd door de toenmalige burgemeester van Amsterdam een statenjacht ten geschenke gegeven aan koning Karel II van Engeland. Naar het model van dit schip zijn in Engeland diverse statenjachten gebouwd,
enigszins aangepast aan hun vaargebied (geen zijzwaarden, minder vlakke bodem en meer diepgang ). Ook in andere landen bestond belangstelling voor de indrukwekkende statenjachten. Op
Nederlandse werven werden statenjachten gebouwd voor de koning van Zweden en diverse
Duitse keurvorsten. Naar schatting zijn tussen 1600 en 1800 ongeveer 200 statenjachten gebouwd. De laatste bekende bouwtekening dateert van 1792. Het statenjacht is tot 1843 in gebruik gebleven bij de Marine. Toen werd het laatste statenjacht afgedankt vanwege een bezuiniging.
|
